Dan vao Tan c


I. THIEN CHUA NOI VI CON NGI
II. CAC SACH TAN C VA NHNG THE VAN CHNH
1. The van TIN MNG
2. The van LCH S TON GIAO
3. The van TH TON GIAO CHNH THC
4. The van KHAI HUYEN
III. TH QUY TAN C VA CAC SACH NGUY TH
IV. BAN VAN TAN C VA KHOA PHE BNH BAN VAN
V. BOI CANH TAN C
1. e quoc Roma
2. X Palettin
VI. TAN C VA CAC KITO HU

I. THIEN CHUA NOI VI CON NGI

Con ngi thi nay ngay ngat trc nhng vat the vo cung nho va vo cung ln trong vu tru. Ho nghien cu nhng hat t nho be nhat va d oan c tuoi cua vu tru. oi vi nhieu ngi, vu tru mang dau vet cua Thien Chua, o la ni Thien Chua to mnh cho con ngi (x. Rm 1,19-20). Nhng hnh anh Thien Chua ta thay qua vu tru con nhieu net cha ro rang. Thien Chua khon ngoan va nhan hau khong ch bang long vi viec to mnh qua t nhien, Ngi con muon ngo li vi con ngi a c dng nen theo hnh anh Ngi va a gieo vao long ho noi khao khat khon nguoi la c nhn thay Thien Chua.

e to mnh cho toan the nhan loai, Ngi a chon mot nhom ngi e lam thanh mot dan toc, dan traen. Ngi huan luyen ho e ho cam nhan c tnh thng cua Ngi va ap lai bang mot long trung tn sat son. Ngi a i vao dong lch s cua dan traen e mac khai bang Li va bang cac bien co. Th xa, nhieu lan nhieu cach, Thien Chua a noi vi cha ong chung ta qua cac ngon s (Dt.1,1). Thien Chua a noi vi con ngi qua con ngi va bang ngon ng loai ngi. Nhng nghien cu mi ve ng hoc trong cac thap nien va qua a lam noi bat tam quan trong cua ong t "noi". That vay, khi kham pha ra nhng gia tr oc ao cua ngon ng va nhng chieu kch phong phu cua no, con ngi mi thay s khon ngoan cua Thien Chua khi Ngi muon mac khai bang ngon ng loai ngi.

Thien Chua a noi qua mieng cac ngon s, nhng nhng li o lai nham chuan b cho Ngoi Li, Con cua Ngi xuat hien vao thi vien man. Ngay ca nhng bien co trong lch s dan traen, tuy co gia tr va the ng rieng biet, nhng lai hng ve cai sap en. Chnh Thien Chua a at trong moi bien co mot mam mong sieu vt chnh mnh, e chuan b cho Bien co cua moi bien co la c Kito. Dng nh, nh mot thi gian dai suy t, chnh ngi Do-thai cung nhan ra ieu o. Ho thay rang nhng bien co qua kh ch la s bieu lo mot phan y nh cua Thien Chua mot cap o bat toan va cang luc Ngi cang mac khai tron ven hn y nh cua Ngi. Bien co xuat Aicap hng en viec giai phong con ngi khoi ach no le toi loi. Giao c Xinai bang mau nhng con bo hng en mot giao c mi c ghi khac trong long ngi (Gr. 31,31-34). at ha Canaan ch la hnh bong m nhat cua Thanh Gierusalem mi. Ngay ca nhng nhan vat trong lch s nh vua, ngon s, thu lanh, t te cung xuat hien nh nhng ngi don ng cho mot ang khac cao vt hn ho.

II. CAC SACH TAN C VA NHNG THE VAN CHNH

Trong lch s dan traen, Thien Chua a lap giao c vi to phu Apraham (St. 15,18) va qua ong Mose, Ngi a lap giao c vi ca dan toc nay (Xh. 24,8). Trong niem tin vao c Giesu Kito, cac nha than hoc Kito giao au tien eu co chung mot xac tn, o la c Giesu khai m giai oan chung cuc cua lch s cu o. Ni Ngi moi li ha vi cha ong c thanh tu, va niem hy vong t bao i nay c Thien Chua cho thanh hien thc. Mot giao c mi a thanh hnh, giao c trong mau c Kito (1 Cr. 11,25), o ra mot lan la u (Dt. 9,23-26). Thanh Phaolo a goi luat Mose la giao c cu (2 Cr 3,14). Giao c cu va giao c mi co mot s duy nhat, v do cung mot Thien Chua la tac gia. Giao c cu at c s hoan tat vien man cua mnh ni c Giesu.

Cac Kito hu the he au tien, cung nh cac ngi Dothai bay gi, coi Kinh Thanh la li cua Thien Chua; nhng Kinh Thanh luc o mi ch la phan ma ngay nay chung ta goi la Cu c thoi. Phai i mot thi gian lau sau, nhng sach ma nay ta goi la cac sach Tan c mi c nhn nhan la Li Chua, ngang hang vi cac sach khac cua Cu c. Chung ta se ban ve dien tien cua viec xac nh th quy trong phan sau.

Tap sach Tan c gom 27 cuon, c viet bang tieng Hylap pho thong trong thi bay gi. tuy goi la cuon, nhng thc ra co nhng th ch dai khoang mot hai trang (2 Gioan, 3 Gioan, Philemon). Ta co the tam chia cac sach Tan c lam bon loai, da tren bon the van khac nhau.

1. The van TIN MNG

Bon sach au tien cua bo Tan c c viet theo the van nay, o la cac sach Tin Mng (con goi la sach Phuc Am) theo thanh Mattheu, thanh Macco, thanh Luca va thanh Gioan. "trong toan bo Kinh Thanh va tham ch ngay ca Tan c na, cac sach Tin Mng co tnh u viet tren het, v nhng sach o la nhng chng t tuyet vi ve cuoc i va li giao huan cua Ngoi Li nhap the, ang Cu o chung ta" (MK 18). Cong ong Vaticano II a coi cac sach Tin Mng nh nhng chng t thanh van cua cac Tong o hay cua nhng v a song ben cac Tong o ghi chep lai do n linh hng cua Thanh Than. o la mot chng t c tin mang hai ac iem sau ay. Trc het, chng t nay c viet lai sau nhng bien co nen tang cua Kito giao: phuc sinh, thang thien va hien xuong. Cac bien co nay nh nhng luong sang chieu doi vao toan bo cuoc i c Giesu, khien cho cac Tong o co mot hieu biet tham tram hn ve cac viec lam va li noi cua Ngi. Ke o, chng t nay mang am net ac thu cua tng tac gia. Khi soan thao cac sach Tin Mng, moi tac gia a phai chon la nhng yeu to a c truyen khau hay c ghi lai thanh van, cong them nhng hieu biet rieng cua mnh ma lam nen mot tac pham. Tac pham nay c viet cho mot giao oan nhat nh va vi mot muc ch nhat nh.

Co mot cau hoi c at ra mot cach gay gat trong suot the ky XX, o la cau hoi ve lch s tnh cua cac sach Tin Mng, hay noi khac i: nhng g cac sach Tin Mng ke lai co that khong? Cong ong Vaticano II a long trong khang nh lch s tnh cua cac sach Tin Mng: cac sach nay trung thanh truyen lai nhng g c Giesu thc s a lam va a day, cac tac gia thanh luon luon truyen at cho chung ta nhng ieu chan that ve c Giesu (x. MK 19). Nhng v cac sach Tin Mng la nhng chng t c tin, nen ta ng hieu lch s tnh ay theo ngha la cac tac gia a ghi am hay chup lai nhng g c Giesu a noi va lam vao chnh luc xay ra. Cac sach Tin Mng con co mot be day phong phu hn nhieu. o va la chng t ve c Giesu lch s, va la chng t ve niem tin cua cac Tong o sau phuc sinh, va cung la cong trnh soan thao cua cac tac gia thanh.

Vay the van Tin Mng la mot the van ac biet, no co lch s tnh nhng lai khong phai la mot bai phong s hay tng thuat tai cho nhng g ang xay ra. Cac sach Tin Mng c viet sau nhng nam dai nghien ngam, cau nguyen va song, khong phai cua mot ca nhan, ma thng la cua ca mot cong oan Giao Hoi a phng. Bon sach Tin Mng la bon cai nhn ve cung mot thc tai la c Giesu, bon cai nhn khac nhau nhng bo tuc cho nhau, e ta co mot cai nhn tron ven ve Con Thien Chua.

2. The van LCH S TON GIAO

Sach Cong Vu Tong o thuoc the van nay. Sach nay ke lai buoi au cua Giao Hoi va cong cuoc loan bao Tin Mng cho cac dan toc. ay khong phai la mot tai lieu thuan tuy lch s nh kieu hoi ky hay nien s, nhng cung khong phai la mot sach giao ly thuan tuy, v mang nhieu yeu to lch s. Co the noi Cong Vu la mot lch s nham giao huan. Tac gia Luca a viet sach nay cho nhng tn hu goc dan ngoai e noi len rang s iep cu o c gi en cho moi ngi, trc het la ngi Dothai, sau la dan ngoai. Cac dien t chiem gan mot phan ba sach Cong Vu, d nhien ay khong phai la nguyen van cac bai giang, bi v chung qua ngan, lam khi lai qua giong nhau. Thanh Luca a soan ra nhng dien t nay da tren nhng yeu to trong cac bai giang cua cac Tong o. Con cac trnh thuat cung c ghi lai mot cach kha t do v thi xa cac s gia khong qua ban tam en tnh chnh xac cua bien co xay ra. Luca cho chung ta mot hnh anh tot ep ve Giao Hoi s khai, ong co tranh nhac en nhng kha canh kem ep cua Giao Hoi, nh vu bat ong y kien gia hai Tong o Phero va Phaolo Antiokhia (Gl 2,11-14) chang han. The nen co le phai coi nhng ban tom lc Cv 2,42-47; 4,32-35; 5,12-16 la nhng bc hoa ly tng hn la mot mo ta ve thc tai cua Giao Hoi Gierusalem.

3. The van TH TON GIAO CHNH THC

Tan c co 21 la th, mot so ln cua thanh Phaolo, so con lai cua cac v Tong o khac. ay la nhng la th thc s v c gi en cho nhng ca nhan nh Timothe, Tito, Philemon, hay cho nhng Giao Hoi o ay trong e quoc Roma. Cac th phat xuat t nhng hoan canh cu the, nham ap ng nhng nhu cau cu the nh cung co niem tin, khch le trong cn bach hai, xac nh nhng iem giao ly, uon nan nhng lech lac, ngan nga nhng sai lam.. Cac th nay thng c em oc cong khai trong buoi hop cong oan tn hu (1 Tx 5,27), va cung co the c trao oi gia cac Giao Hoi (Cl 4,16). V cac th trong Tan c khong phai ch la nhng th thuan tuy rieng t, cung khong phai la nhng luan th (epitre) theo kieu cua cac triet gia Hylap, nen chung ta co the coi chung thuoc ve the van "th ton giao chnh thc". ay la tai lieu do mot nhom hay mot v co the gia gi cach chnh thc va cong khai cho nhng ca nhan hay cho nhng cong oan nhat nh, nham mot muc ch chu yeu co tnh ton giao.

Nh cac sach Tin Mng, cac th c soan thao do n linh hng cua Chua Thanh than. Tuy khong co nhng trnh thuat ve c Giesu nhng cac th lai "trnh bay cang ngay cang ro hn giao ly ch thc cua Ngi" (MK 20). Co the noi cac th phan anh viec song li Chua cua cac cong oan dan Chua the ky au, vi nhng kho khan rieng; tuy nhien ta van co the kham pha thay ni cac th mot s iep luon mi me cho c tin cua mnh, mien la biet thch ng s iep o cho thi ai mnh ang song.

4. The van KHAI HUYEN

Sach cuoi cung trong bo Tan c la sach Khai Huyen. ay la mot the van thnh hanh trong van chng Dothai trong khoang thi gian hai the ky trc en mot the ky sau CN. The van nay s dung nhieu hnh anh, con so, ten goi va mau sac mang y ngha tng trng. e hieu c y ngha cua chung, ta can quy chieu ve Cu c va cac sach Khai Huyen khac, ch khong nen hieu theo ngha en. Sach Khai Huyen c viet e cung co niem hy vong cac tn hu ang b bach hai v c tin. Tac gia sach nay a phac hoa mot loat nhng th kien co tnh tng trng e mo ta cuoc giao tranh trong vu tru gia s thien va s ac, gia c Kito va Xatan, cuoi cung c Kito va cac thanh se toan thang. o la ong lc giup ngi tn hu vng tam i ch s can thiep cua Thien Chua. Nh the sach Khai Huyen van co gia tr cho moi thi, v lch s van con la cuoc tranh chap cho en ngay c Kito tr lai. Tuy nhien chung ta phai tranh thai o coi sach nay nh mot th "Sam Trang Trnh" va em ap dung vao nhng bien co lch s ang hay se xay ra tren the gii.

III. TH QUY TAN C VA CAC SACH NGUY TH

Nh a noi tren, cac Kito hu thi s khai coi bo sach thanh cua Dothai giao la bo Kinh Thanh duy nhat ma ho ton knh. Trong khoang mot the ky au cua Kito giao (30-130 sao CN), bo sach nay khong he c goi la cac sach Cu c, bi le bo Tan c cha thanh hnh. Ngay nay, cac Kito hu, du la cong giao, chnh thong hay tin lanh, eu nhn nhan 27 sach trong bo Tan c la sach thanh, la Kinh Thanh, co gia tr nh hay tham ch con hn ca bo sach thanh ma ngi Dothai quen goi la "Luat va cac ngon s". e Giao Hoi ong Phng va Tay Phng i ti viec nhn nhan nay, can ca mot thi gian dai may the ky. Chung ta khong ghi lai ay nhng dien bien phc tap cua lch s, ch phac thao mot vai net chnh.

Tren het la v tr trung tam cua c Giesu trong Kito giao. Tat ca eu quy ve Ngi, nhng li noi va viec lam cua Ngi bay to khuon mat cua chnh Thien Chua mot mc o sieu viet cha tng thay. Sau khi c Giesu ve tri, nhp cau duy nhat noi lien cac Kito hu vi c Giesu la cac Tong o, nhng chng nhan ve toan bo cuoc i tran the cua Ngi. Cac Tong o chu yeu lam chng bang li rao giang (Cv 6,2-4; Rm 10,14-15), nh o c tin c khi day va nuoi dng trong long cac tn hu.

Co hai yeu to khien cho cac Kito hu ngh en chuyen phai viet lai nhng chng t ve c Giesu. Trc het la s banh trng cua Kito giao sau quyet nh cua hoi ngh Gierusalem nam 49 (Cv 15). Ca mot the gii bao la cua dan ngoai m ra, Giao Hoi khong con ch ong khung quanh Gierusalem, nhng a vn ti nhng mien xa tap. Cac Tong o phai lien tuc i nhieu ni nen viec lien lac bang th t vi cac Giao Hoi tr nen can thiet. Cac th cua thanh Phaolo la mot th du ve viec nay. Ke o la viec cac Tong o dan dan tr nen gia yeu va qua i. Lam sao bao ton c nhng chng t ve li noi va viec lam cua c Giesu? Hn na, nhu cau huan giao cung oi hoi viec sap xep lai nhng chng t truyen khau cho co he thong. The nen a co nhng su tap, truyen khau cung nh thanh van; ay la nhng chat lieu cho cac tac gia viet Tin Mng sau nay.

Trong khoang thi gian hn mot the ky, a xuat hien nhieu tac pham cua cac Kito hu. Van e c at ra ro net t gia the ky II la van e xac nh xem au la danh sach nhng tac pham can c bao ton va coi nh sach thanh, noi cach khac, o la xac nh th quy cua Tan c. Co mot vai tieu chuan hng dan cong viec nay:

Sau ay la mot vai thi iem ac biet trong lch s hnh thanh th quy:

Ta thay mot tac pham c nhan vao th quy v no la ban van c linh hng, nhng ta ch biet chac chan la no c linh hng khi no c nhan vao th quy. Giao Hoi trc khi nhan vao a phai suy ngh ve truyen thong c coi la bat nguon t cac Tong o, o la tieu chuan e chon la.

Khi th quy c xac nh, mot so ln tac pham khong c ke vao th quy nay. trong o co ca nhng tac pham noi tieng, tham ch a tng c mot so v co tham quyen cong nhan la sach thanh, nh sach Giao Huan cua mi hai Tong o (cuoi the ky I hay au the ky II), Ngi Muc T cua Hecmat (au the ky II, Roma), th cua Banaba, hai th cua Clemente. Cac tac pham nay c bao ton can than va ngay nay van c xep vao cac tac pham co gia tr cua Giao Hoi buoi au.

Nhng cung co nhng tac pham khac b loai bo, khong c Giao Hoi dung lam nen tang cho giao ly cua mnh, va v the khong c dung trong phung vu, ta quen goi la nguy th. Nguy th co hnh thc va noi dung kha gan vi cac sach Tan c. Tuy nhien cung phai nhan la mot so nguy th co cha ng nhng sai lac ve giao ly, th du nghieng ve ao than thuyet (docetisme, thuyet nay khong nhn nhan nhan tnh cua c Kito) hay bai bac hon nhan. Phan nhieu cac nguy th eu an di danh ngha cac v Tong o.

Ta co the chia cac nguy th thanh bon loai nh cac sach trong Tan c:

IV. BAN VAN TAN C VA KHOA PHE BNH BAN VAN

Hien nay chung ta khong con gi c mot ban van Kinh Thanh nao do chnh tac gia viet, hay noi khac i, ban van goc khong con na. Tuy nhien chung ta lai co rat nhieu ban chep Tan c bang tieng Hylap va nhng ban dch Tan c co bang nhieu th tieng khac nhau. ay la nhng ban chep tay thuoc nhieu the ky trc khi xuat hien ky thuat in. Cac ban chep nay hien ang nam rai rac cac th vien tren the gii.

Cac ban chep tay Tan c c viet tren giay coi hay giay da.

ay la hai ban noi tieng hn ca trong so khoang 250 ban ch hoa chep tren giay da, trong khoang t the ky III en the ky X.

Nh a noi tren, cac ban chep tay hien co the ch la nhng ban sao hay ban dch t ban goc; chung cung co the ch la nhng ban chep lai t cac ban sao. Khi oi chieu nhng ban chep tay Tan c hien co vi nhau, ta thay chung co kha nhieu iem d biet, cung goi la d ban. Phan ln la nhng d biet nho lien quan en cac chi tiet van pham, t vng hay trat t cac t trong cau. Tuy nhien cung co nhng d biet quan trong, co anh hng en y ngha cua ca oan.

Cac d biet tren ay bat nguon t nhieu nguyen nhan. Trc het, ban van goc cua Tan c a c cac ky luc sao i chep lai nhieu lan trong bao the ky. Khi sao chep, kho tranh khoi nhng sai sot v bat can hay v thieu kha nang. Them vao o co nhng ky luc, do y hng tot, a oi khi sa oi ban van mau ma ho cho la viet sai, viet khong hay, hoac thieu ro rang ve mat than hoc. Ngoai ra, khi dung cac trch oan Tan c trong phung vu, ngi ta cung thng lam cho chung tr nen de oc hn, hay dung hoa chung vi ban van song song cua mot tac gia khac trong Tan c.

Nh the Li Chua trong bo sach Tan c cung chu mot so phan nh nhng tai lieu co khac, o la b bien oi t nhieu qua dong thi gian. Nhiem vu cua khoa phe bnh ban van la phuc che, tai tao lai hnh thc nguyen thuy cua ban van goc bang cach da vao nhng ban chep tay hien co.

1. Trc het la thu thap moi ban Tan c chep tay, ca nhng ban Hylap lan nhng ban dch co bang tieng Latinh, Xyria, hay Aicap v.v... oi khi co nhng ban dch lai sat vi ban goc hn ca ban Xinai hay ban Vaticano, bi le chung c dch t cac ban Hylap con co hn hai ban nay.

Cac giao phu thng trch dan Tan c trong cac tac pham cua mnh. Nhng trch dan nay cung co the giup khoa phe bnh tm lai c ban van Tan c tnh trang rat gan vi ban goc.

Tuy nhien, da vao cac ban dch co hay cac trch dan cua cac giao phu e mong tm lai ban van goc la mot viec te nh. oc mot t trong ban dch, chung ta khong de biet chac c t tng ng bang tieng Hylap trong ban goc. Con nhng trch dan th qua ngan va nhat la cac giao phu lai thng trch dan da theo tr nh ch khong trch nguyen van.

2. Sau khi a thu thap cac tai lieu tren ay, khoa phe bnh ban van se co gang sap xep lai e tien dung cho viec tiep can vi nguyen ban. Cac nha chuyen mon nhan thay rang cac ban chep tay hien co tuy nhieu, nhng co the chia thanh mot so nhom chnh. Moi nhom tng trng cho mot loai ban van ma ta co the xac nh c nguon goc cua no mot cach tng oi chac chan. Sau ay la ba loai ban van chnh yeu:

Vay van e la phai phan loai va lng gia cac ban van, cung nh xac nh v tr cua chung trong khong gian va thi gian. Nh o ta co the nhan ra au la nhng hnh thc co nhat cua ban van, ngha la nhng hnh thc de gan vi ban goc hn.

3. Cong viec tren ay la nhiem vu cua khoa phe bnh ngoai tai (critique externe). Khoa nay con can s tr giup cua khoa phe bnh noi tai na (critique interne). Trc nhng d ban, tc la nhng cho ma cac ban chep khong ong nhat vi nhau, khoa nay se giup ta chon d ban nao co kha nang gan vi ban goc hn, nh mot so quy tac. Sau ay la mot vai quy tac tieu bieu:

Nhng quy tac tren ay khong co tnh tuyet oi, nen can ap dung cach uyen chuyen va than trong, nhat la khi quy tac nay dan en mot ket luan trai vi quy tac kia. e tranh ri vao thai o chu quan, ta ch nen dung khoa nay nh mot bo tuc cho khoa phe bnh at c trong khoang 150 nam qua, hien nay ban van cua Tan c co the coi nh a c xac nh.

V. BOI CANH TAN C

Bo Tan c a c viet ra trong mot hoan canh ac biet, vao luc e quoc Roma ang at nen o ho tren nhieu phan at, trong o co x Palettin. e co the hieu ro cac ban van hn, chung ta can biet ve boi canh xa hoi, chnh tr, ton giao cua e quoc Roma cung nh cua x Palettin, ni c Giesu, Ngoi Li lam ngi, a sinh song.

1. e quoc Roma
e quoc Roma la mot e quoc rong ln, gom nhng nc vay quanh a trung Hai. e quoc nay trc tiep ke tha e quoc Hylap do Alexane ai e gay dng nen. Tuy mang lp vo Roma nhng trong thc chat van la nen van minh Hylap.

2. X Palettin
Vao thi c Giesu, vung at Palettin gom co ba phan: Galile pha bac, Samari gia, va Giue pha nam. Pha tay la a Trung Hai, pha ong la dong song Gioan chay t ho Galile xuong bien chet. Thien Chua a chon manh at nho be nay lam ni dien ra lch s cu o toan the nhan loai. Con Thien Chua a tr nen mot ngi Dothai, am nhan toan bo dong lch s cua dan toc Ngi, mot dan toc sau khi b lu ay Babylon lai ri vao s thong tr cua ngi Bat, roi en ngi Hylap va sau cung la ngi Roma.

a. Chnh tr
Trc viec vua Antiokho IV (175-164 trc CN) xuc pham en th, anh em nha Macabe a vung len khi ngha va cuo cung a gianh lai c oc lap cho at nc trong khoang gan mot the ky. o la trieu ai nha Atmone (142-63 trc CN). Vao cuoi trieu ai nay, co s tranh gianh quyen lam vua va lam thng te gia hai anh em Hieccano va Arttobulo, ieu nay a nen c cho tng Pompe cua Roma chiem thanh thanh (nam 63), m au cho giai oan Roma o ho.

c Giesu m mat chao i khi hoang e Augutto a tr v e quoc Roma c 20 nam, ong nay khai m mot thi ky tng oi on nh tren toan phan at cua e quoc rong hn ba trieu cay so vuong.

Rieng Palettin, ngh vien Roma a at Heroe, con goi la Heroe Ca, lam vua t nam 40 trc CN, nhng phai i en nam 37 ong nay mi chiem c Gierusalem va cai tr o. Heroe khong phai la ngi Dothai, ong a giet nhng ngi than vi nha Atmone e bao ve ngoi vang. Cung v tnh a nghi, ong con giet ca ngi v Dothai la ba Mariamme cung nh ba trong so cac con trai cua ong. Di thi cua ong, thng hoi ong Dothai mat het ca anh hng; chnh ong t cho mnh co quyen bo nhiem va cach chc thng te. Khi c Giesu sinh ra (vao nam 6 hay 7 trc CN) th Heroe a vao nhng nam cuoi i. Theo Tin Mng Mattheu, Ngi a phai tron qua Aicap v b Heroe lung bat (Mt 2,13). Co nhieu cong trnh c xay dng khap ni trong nc di thi Heroe; nhat la t nam 20 trc CN, ong a cho trung tu lai en th nho be c xay sau thi lu ay (x. Mc 13,1).

Khi vua Heroe qua i nam 4 trc CN, vng quoc c chia cho ba ngi con trai. Heroe Antipa c lam tieu vng vung Galile va vung Pere (Lc 3,1). Chnh ong nay a giet Gioan Tay Gia v Gioan khong chap nhan viec ong lay v cua ngi anh la Heroe Philpphe (Mt 14,4). Ong cung la ngi nhung tay t nhieu vao vu an c Giesu (Lc 23,6-16). Ong a xin Roma phong vng cho mnh, nhng rot cuoc ong a b hoang e Caligula cat chc nam 39 sau CN. Ngi con khac la Philpphe (khong phai la Heroe Philpphe) c lam tieu vng cac vung ong Bac cua ho Galile (con goi la ho Tiberia). Cuoi cung la Ackhelao (Mt 2,22), ngi ma vua Heroe Ca muon truyen ngoi vua cho, nhng Roma khong chap thuan, ch cho ong cai quan vung Giue, Samari va Iume. V b ngi Dothai va Samari khieu nai, Ackhelao a b Roma ha be nam 6 sau CN. Phan lanh tho cua ong c giao cho tong tran Roma, t ay che o cai tr trc tiep cua ngi Roma c thiet lap tren at Giue.

Trong so cac tong tran au tien, phai ke en Philato (26-36 sau CN), ong nay chu trach nhiem ve cai chet cua c Giesu xay ra vao nam 30. Ong b ngi Dothai cam ghet v co nhng hanh vi khieu khch, coi thng ton giao cua ho. Sau vu ra lenh tan sat nhieu ngi x Samari, Philato b cach chc. Khi Clauio len lam hoang e vao nam 41, ong dep bo chc tong tran va a mot ngi ban ong la chau cua Heroe Ca len lam vua: o la vua Acrppa I, Palettin lai tr ve vi che o tong tran va mang ten chnh thc la Giue. Co hai v tong tran lien he t nhieu en Phaolo, o la Phelch (Cv 23,24) va Phetto, ong nay a gi Phaolo en Roma e c xet x o vi t cach la cong dan Roma (Cv 25,12).

T thi tong tran Phelch (52-60), cac cuoc noi loan trong dan Dothai a tr nen thng xuyen hn va manh liet hn. Thang sau nam 66, cuoc xung ot bung no va gap s an ap manh me cua ngi Roma. Vao le Vt Qua nam 70, tng Tito em bon quan oan vay ham Gierusalem. Thang tam nam 70, en th b chiem va thieu huy. T o Giue tr thanh mot tnh thuoc hoang e giong nh tnh Xyria.

Ch hn na the ky sau, ngi Dothai lai noi day mot lan na (132-135) khi hoang e Hatriano ban chieu ch cam viec cat b. Cuoc khi ngha b dep tan sau khi a khang c ac liet vi quan Roma. Chnh v tr cu cua en th, ngi ta xay mot ngoi en knh than Dt. T nam 135, tnh Giue c goi la tnh Xyria Palettin.

b. Kinh te
Palettin co dien tch khoang 20,000 km vuong, vi dan so thi o c chng 600,000 ngi. Doc theo b bien a Trung Hai la nhng bnh nguyen mau m. Galile cung nh vung Samari va Giue, co nhng cao nguyen nhieu soi a, khong thuan li cho viec trong trot va chan nuoi. Ngoai ra phai ke en vung thung lung song Gioan, co cho thap hn 200 met so vi mat bien. Mua ma t thang mi en thang ba, nc ma c gi can than e dung trong mua nang.

Palettin la mot nc nong nghiep. Ngu coc c trong chu yeu Galile. Lua m, lua mach ay con dung e cung ng cho thu o Gierusalem, nhat la vao cac dp le ln. Cung co nhieu loai cay an trai trong so o phai ke en cay cha la vung Gierikho. Cay va de trong va c dung e xuat khau. Cay nho trong khap ni trong nc, va cho trai e an va dung e lam ru nho, mot so o uong thong dung. Cay oliu cung la mot cay het sc quen thuoc Palettin, cay nay cho dau an, dau thm va ca dau dung trong phung t na.

Nganh chan nuoi chien, de, bo cung c chu trong v nhu cau phung t trong en th. Rieng trong le Vt Qua a can khoang 18,000 con chien e sat te. Ngi ta dung la e ch ngi va o, con bo e keo cay, keo xe. Ngoai ra ng nghiep cung em lai mot nguon li ang ke. Ca co nhieu ven a trung Hai, cac song rach va nhat la ho Galile, quanh ho nay co ca mot ky nghe lam ca kho ban khap ni trong nc.

Thng mai khong phat trien manh, tr nhng o th gan bien nh Gada, Xedare. cac o th mi lap, co nhng ca tiem va ca nhng ngan hang na (x. Mt 25,27). Cac cuoc hanh hng ve thanh o cung co tam quan trong ve thng mai, v ay la dp trao oi hang hoa gia ngi trong nc vi cac kieu dan hai ngoai. Palettin nhap khau cac mat hang cao cap nh go hng ba t x Libang, hng lieu va kim loai t Arap, vai voc t An o... va xuat khau thc pham, da thuoc... Noi chung cong nghiep cha phat trien, nhng nganh tieu thu cong lai co net khi sac.

c. Cac nhom xa hoi
Vao thi c Giesu, co s cach biet kha ln gia nhng thanh phan trong xa hoi. Co mot thieu so giau co, o la nhng ngi thuoc dong ho Heroe, nhng dong toc t te lau i Gierusalem va cac trng ty quan thue. Ngc lai so ngi ngheo chiem a so. Nhan dan b ngi Roma bat phai chu canh su cao thue nang. Nhieu ngi b that nghiep (Mt 20,1-7), nhieu ngi phai di c i ni khac lam an. Cung co mot giai cap trung lu, nhng so nay khong ang ke. Ho la nhng t te vung que, th thu cong hay chu cac nong trai nho. Sau ay chung ta se e cap en mot vai giai cap ien hnh trong xa hoi Dothai.

* Gii t te
ng au gii t te la v thng te, v nay la thu lanh cua dan, la tac vien chnh trong phung t en th va la ngi chu toa thng hoi ong Dothai gom 71 thanh vien. Trc kia chc vu nay c trao theo loi cha truyen con noi va lam en man i. Nhng di thi Roma cai tr va di trieu ai cua vua Heroe Ca, nhng ac quyen nay a b tc mat. Roma co the bo nhiem hay cach chc v thng te tuy y ho, the nen v thng te ang tai chc de co thai o luy phuc oi vi Roma. Du vay dan chung van to long ton knh ngi ma coi ho la trung gian chnh thc gia Thien Chua va dan Ngi. Moi nam mot lan, v thng te c vao Ni Cc Thanh trong en th e lam le xa toi cho dan.

Vien quan oc en th (Cv 4,1; 5,24) la phu ta cua thng te trong phung t va thay mat thng te khi can. Ong nay cung coi soc an ninh trat t en th vi s tr giup cua cac oi trng toan quan.

Cac t te cap di song thanh o hay rai rac trong nc. Ngi ta c chng co 7,200 t te. Moi nam ho tu ve Gierusalem vao dp le Vt Qua, le Ngu Tuan va le Leu. Ho con chia lam 24 nhom, thay phien nhau phuc vu trong en th, moi nam hai lan, moi lan keo dai mot tuan (x. Lc 1,5.8-9). Cac t te song nh cua le dang cung. T te thu o co i song sung tuc hn; con cac t te nhng ni khac song nh thue thap phan, nhng thng van phai lam mot nghe chan tay mi u song.

Cuoi cung la cac thay Levi. Ho khong phai la t te nen khong c c hanh phung t. Ho ch lo phan vu ca hat, s dung nhac kh, gi ca, bao quan va bao ve en th.

* Gii kinh s
ay la nhng ngi sau nhieu nam nghien cu lau dai a tr thanh nhng nha chuyen mon ve Kinh Thanh. Mot so nho kinh s la t te, nhng phan ln la giao dan ung ho lap trng Phariseu. Ho co uy tn va anh hng ln trong dan v trong thi lu ay, khi en th va trieu nh sup o, ngi ta chu trong en viec hoc hoi va song luat Chua. Cac kinh s la ngi giai thch va ap dung luat cho hoan canh mi. Co the noi ho la nhng ngi ke tuc s nghiep cua cac ngon s. Ho hng dan i song tinh than cua dan, con t te chu yeu ch lo phung t. Cac kinh s co mat hoi ng va cang luc ho cang chiem mot v the quan trong hn trong thng hoi ong Dothai ben canh cac thng te va ky muc.

Cac kinh s a a ra nhieu luat le chi li e giup con ngi luc nao cung c mi goi song trung tn vi Thien Chua. Tuy nhien ho cung de ri vao mot th oc ne luat hep hoi, khien cho viec gi luat tr thanh ganh nang va lam cho ngi ta quen i cai cot yeu cua luat. Du sao chnh nh cac kinh s ma Dothai giao con ton tai sau bien co nam 70.

* Gii ky muc
ay la nhng ngi co a v trong xa hoi, ho la nhng bac nien trng hay phu ong. Tuy co chan trong thng hoi ong nhng ho khong co anh hng la bao. V muon c tai v nen ho kha gan bo vi Roma cung nh vi cac thng te. Dng nh ho thuoc phai Xaoc.

* Dan chung
a so la nong dan, th thu cong hay tieu thng. Co nghe b coi la o ue nh nghe thuoc da, co nghe b coi khinh nh nghe thu thue. Cung co ca hanh khat, trom cap va gai iem Palettin vao thi c Giesu. Ngi Dothai c mien thi hanh ngha vu quan s oi vi e quoc. No le la giai cap b ngc ai nhat, nhng cac no le goc Dothai thng c oi x t te hn va co the c tra t do sau sau nam phuc vu.

trong nc va nhat la hai ngoai, ngi ta thay co nhng ngi xin gia nhap ao Dothai (Mt 23,15). Trc khi tr thanh tan tong, nam gii phai chu cat b, c thanh tay va i dang le tai en th. So phu n tong giao luon ong hn an ong.

Palettin thi c Giesu, ngi phu n khong co gia bang nam gii. The gii cua ho ch la gia nh vi cac viec noi tr. Ho khong c i hoc ca ve mat ao lan mat i. Ho khong c mi lam chng tai toa an cung nh khong c len tieng trong cac nghi le phung t. Ho t khi i ra ngoai va neu co ra ngoai th thng oi khan che au. Theo tap tuc thi o, ngi an ong khong nen nhn mot phu n a co chong, cung khong nen tro chuyen hay chao hoi mot phu n ngoai ng. Cac thieu n Dothai lap gia nh rat sm. Ho lam am hoi luc 12 hay 13 tuoi va thng lam am ci khoang mot nam sau. Ngi v co the b chong ly d ch v nhng ly do khong ang g. Sau khi chong chet, ngi v goa phai ch xem ngi anh em chong co muon lay mnh khong, neu ngi nay khong muon, ngi v goa mi c i lay chong khac. Chnh trong boi canh o ma chung ta hieu hn mot so oan Tin Mng nh Mt 22,23-32 va Lc 7,36-50. Viec co mot nhom phu n i theo c Giesu (Lc 8,2-3) han la mot ieu la thng vao thi o.

d. Cac nhom ton giao
Co bon nhom chnh:
* Nhom Xaoc
Nhom nay gom gii giao s cap cao, phan ln cac t te Gierusalem va nhieu ky muc. Net chung cua ho la tnh bao thu, ho chong lai moi thay oi ve mat than hoc, phung t hay chnh tr. Ho co thai o hoa hoan vi ngi Roma, co the la e duy tr a v, bong loc. Dau sao cang ngay ho cang xa ri dan chung, uy tn cua ho ch da tren chc vu t te ma ho am nhan. Bi vay khi en th sup o nam 70, nhom nay cung bien mat khoi lch s.

Xet ve mat giao thuyet, nhom Xaoc phu nhan thng phat i sau va s phuc sinh (Mt 22,23; Cv 23,6-8), bi ho gan bo vi quan niem truyen thong ve am phu. Ho khong coi trong cac luat truyen khau nhu nhom Phariseu, nhng lai het sc trung thanh vi ngha en cua Kinh Thanh. Ho quy chuong ac biet Ngu Th hn moi sach thanh khac. c Giesu cung a co lan tranh luan vi ho ve s phuc sinh (Mc 12,18-27).

* Nhom Phariseu
ay la mot nhom gom a so la dan thng thuoc giai cap trung lu, tuy cung co cac t te vung que va cac thay Levi tham d. Khong phai moi ngi Phariseu eu la kinh s, nhng hau nh moi kinh s eu la Phariseu. y ngha cua t pharisaioi con c tranh luan; nhien ngi cho rang no co ngha la "nhng ke song tach biet", t o co loi goi "biet phai". Nhom nay bat nguon t nhom nhng ngi ao c (Hassidim) thi Macabe. Vao thi c Giesu, cac ngi Phariseu rat c knh trong v chnh i song ao c cua ho. Ho hop thanh nhng cong oan nho, ong kn. Ho chuyen can suy niem Kinh Thanh va quyet tam tuan gi t m moi khoan luat, thanh van cung nh truyen khau. So vi nhom Saoc, ho co tinh than ci m hn ve mat giao ly va giai thch Kinh Thanh. Khuon mat ngi Phariseu c mo ta trong Tin Mng khong phan anh het s thc ve nhom ngi nay. Co le c Giesu luc con be a c cac ngi Phariseu day giao ly va cau nguyen hoi ng Nadaret. Han a co nhng ngi Phariseu kieu hanh va gia hnh, nhng thai o tng mnh co the mua c Nc tri bang cong trang va s thanh thien cua mnh van la thai o ma chung ta co the ri vao.

* Nhom Etxeno
Nam 1947 nh mot kham pha tnh c vung Cumran (tay bac Bien Chet), ngi ta biet en s hien dien cua mot nhom ngi Dothai, song chung vi nhau thanh cong oan: co the o la nhom Etxeno ma s gia Dothai Gioxepho a nhac en. Co le nhom nay bat nguon t thi Macabe khi ngha. ay la mot nhom c to chc het sc chat che va co ton ti trat t. Ho song ngheo kho, vang phuc nhng ngi lanh ao va oc than. Nhng viec chnh cua ho hang ngay la: cau nguyen sang chieu. lao ong chan tay, thanh tay theo nghi thc va danh mot phan ba em e hoc hoi Kinh Thanh va cac tai lieu cua cong oan. Kham pha Cumran e lai cho ta nhieu ban chep tay quy gia ve Kinh Thanh va cac tai lieu cua cong oan. Cung co ca mot he thong be cha nc dung cho viec thanh tay.

Phai nhn nhan rang i song thanh thien cua nhom nay qua la mot oa hoa ep cua Dothai giao. Tuy ho song tach biet nhng ay la mot cong oan nang ong, ho mong Chua en nen song trong cau nguyen va tiet duc e chuan b on Ngi. Theo cac tac gia xa nh s gia Gioxepho th nhom Etxeno song oc than hoan toan. Tuy nhien ngi ta lai tm thay nhng bo xng phu n ngha a cua ho va ca nhng tai lieu noi en viec ket hon mot v mot chong. Du sao ieu nay khong phai la khong giai thch c: co the luc au, ho nhan ca cac cap v chong hay cho phep ket hon, nhng dan dan ho i en cho tiet duc tuyet oi. Nhom Etxeno t coi mnh mi la con chau ch thc cua thng te Xaoc. oi vi ho, en th a b cac t te lam o ue nen ho t choi khong en en th. Ho mong Thien Chua en e thanh tay en th va tai lap mot nen phung t thanh sach. Ve mat chnh tr, ho la nhng ngi Dothai yeu nc. Nam 68 ho lao mnh vao cuoc chien chong Roma e roi chap nhan that bai.

Chac co mot lien he nao o gia ong Gioan Tay Gia vi nhom Etxeno Cumran, v li giang cua ong co nhng net tng t vi xac tn cua nhom nay: ang Mesia a gan en, s can thiet cua viec thanh tay, s kinh khung cua ngay thnh no sap giang xuong... Chang ro c Giesu co biet en nhom ngi Cumran khong, nhng phai nhan rang giao ly cua Ngai khac vi giao ly cua ho mot iem kha quan trong, o la tnh pho quat cua n cu o. Khi cam nhan c tnh yeu Thien Chua th ngi Etxeno quay ra cam thu nhng ke toi loi, ngoai giao cung nh Dothai, va mong ngay Thien Chua tieu diet tat ca nhng ke vo ao tren mat at. Con c Giesu lai nhan manh en long thng xot cua Thien Chua oi vi toi nhan.

* Nhom Samari
Dan Samari la mot nhom ngi co goc Dothai, nhng sau cuoc lu ay nam 722 trc CN, ho tr thanh mot dan co pha tron nhieu sac dan ngoai. Sau nhieu bien co lch s ang tiec, dan Samari vi dan Dothai nuoi moi thu ghet lan nhau. Ngi Dothai coi ngi Samari la lac giao va t choi co s lien he vi ho (x Ga 4,9). Ngi Samari khong th phng Gierusalem, nhng tren nui Garidim, va ho ch nhn nhan Ngu Th ma thoi. Thai o cua c Giesu oi vi nhom ngi nay that la khac thng trong boi canh thi ay (Lc 10,33; 17,16; Ga 4,5-40). Samari cung a tr nen phan at c rao giang Tin Mng (Cv 8,5-25).

e. en th, hoi ng va cac ngay ai le
* en th
Vao thi c Giesu, en th a trai qua mot lch s dai. en th au tien do vua Salomon xay a b quan Babylon pha huy nam 587 trc CN. Sau khi thoat khoi canh lu ay tr ve, ngi ta xay en th th hai nho hn (520-515 trc CN). en th vua Heroe Ca, en th c trung tu va ni rong: cong trnh bat au nam 20 trc CN, mai en nam 64 sau CN mi hoan tat, nhng sau nam sau en th lai b pha huy hoan toan. en th co nhieu tien nh. Ln hn ca la tien nh dan ngoai, ni ay ngi ta buon ban suc vat va oi tien e dang cung en th (x. Ga 2,14). Mot lan can bang a ngan tien nh nay vi tien nh phu n, ngi ngoai giao vt qua se b x t (x. Cv 21,28). Roi en tien nh traen danh cho nam gii. Sau cung la tien nh t te, gia co ban th dang le toan thieu, cao 7,5 met, moi canh dai 25 met. ay la ni dang cac vat hy sinh, ac biet la "hy sinh vnh vien" gom viec dang mot con chien vao buoi sang va buoi chieu moi ngay. Cuoi cung la phan quan trong nhat cua en th gom Ni Thanh va Ni Cc Thanh. Ni Thanh (Hekal) co ban th dang hng (x. Lc 1,9.11), ban dang banh trng hien va chan en bay ngon. i qua mot bc man la vao Ni Cc Thanh (Debir). trc kia, trong en th do vua Salomon xay, Ni Cc Thanh la ni at Hom Bia Giao c. T nam 587 trc CN, Hom Bia khong con na nen Ni Cc thanh hoan toan e trong. Ngi Dothai tin rang ay la ni Thien Chua hien dien cach ac biet, ch co thng te tai chc mi c vao moi nam mot lan trong dp le xa toi.

en th la trung tam i song phung t cua dan Dothai, nen viec en th b pha huy la mot mat mat khong g bu ap noi. T 20 tuoi, moi ngi Dothai phai nam eu phai nop thue en th. i hanh hng len Gierusalem vao ba dp ai le la mot niem vui ln cho nhng ngi mo ao.

* Hoi ng
Hien nay ngi ta cho rang t thi lu ay Babylon, v en th khong con na, nen bat au xuat hien cac hoi ng. T o cac hoi ng phat trien nhanh trong nc cung nh hai ngoai. Moi cong oan Dothai eu co hoi ng. cac thanh pho ln co nhieu hoi ng.

Hoi ng la mot can nha hnh ch nhat, hng ve Gierusalem. Phung t hoi ng chu yeu la ngay sabat, gom co cau nguyen va oc Kinh Thanh: ngi ta oc Kinh Thanh bang tieng Hpri, roi oc ban dch bang tieng Aram (Targum), sau o la bai giang nham giai thch va ap dung vao cuoc song (Lc 4,16-21). Ong trng hoi ng co nhiem vu to chc phung vu, ch nh ngi oc sach thanh va mi nhng ngi co kha nang len giai thch (x Cv 13,15).

Vai tro cua hoi ng rat quan trong; ac biet sau nam 70, khi khong con en th na, no tr thanh ni sinh hoat cua ao Dothai. Hoi ng khong nhng la ni phung t, ma con la trng hoc va la trung tam van hoa. Chnh nh hoi ng ma niem tin cua ngi Dothai c duy tr va long ao c c nuoi dng.

* Cac ngay ai le
Co ba dp le ln hang nam ky niem nhng lan Thien Chua can thiep trong lch s e giai phong dan Ngi. o la le Vt Qua, le Ngu Tuan va le Leu. Trong cac le nay, tren nguyen tac, moi ngi Dothai phai nam phai i hanh hng Gierusalem.

Le Vt Qua la le trong hn ca, keo dai tron mot tuan. Chieu ngay 14 thang Nixan (khoang thang ba, thang t dng lch), ngi ta sat te chien tai en th, roi t te se lay mau chien ma o di chan ban th. Khi em xuong, ngi ta se an tiec chien vt qua theo gia nh hay theo nhom. Le Vt Qua c c hanh nh mot cuoc tng niem nham giup moi ngi song lai kinh nghiem cua cha ong ho xa kia c giai phong khoi Aicap. Trong ba tiec Vt Qua ngi ta an tht chien vi banh khong men va rau ang. Ngoai ra ngi ta cung uong vi nhau bon chen ru a c v chu toa ba tiec chuc lanh. Trong bau kh linh thanh cua ba an ac biet nay, v chu toa se ke lai bien co Xuat Hanh. Luc tiec gan tan, ngi ta oc cac thanh vnh ca ngi (Hallel) tc la Tv 113-118.

Khi nh lai cuoc giai phong xa, ngi ta hy vong Chua se giai phong dan Ngi trong tng lai. Chnh v le Vt Qua la mot le co the khi day long ai quoc va v so ngi o ve Gierusalem rat ong (khoang 200,000 ngi), nen dp nay chnh quyen Roma canh phong can mat hn nhieu e tranh bao loan.

Le Ngu Tuan c c hanh 50 ngay sau le Vt Qua. Nguyen thuy ay la le mua gat, ngi ta dang cho Chua nhng cua au mua (Xh 23,16). Sau nay le Ngu Tuan (con c goi la le Cac Tuan Xh 34,22) tr thanh mot le tng niem viec Chua ban giao c va luat tren nui Xinai. That la y ngha khi chnh trong ngay le Ngu Tuan cua ngi Dothai ma Thanh Than a c ban xuong e ket thuc cuoc Vt Qua cua Chua Kito (Cv 2).

Le Leu nguyen thuy la le thu hoach nhng hoa trai cua ruong ong (Xh 23,16). S gia Gioxepho cho rang ay la le thanh nhat va trong nhat cua ngi Dothai. Le nay c hanh vao mua thu, khi vu thu hoach a ket thuc (Lv 23,39), trai cay a c hai xong. Khach hanh hng dng len nhng cai leu, ho o trong bay ngay e nh lai thi gian song trong sa mac (Lv 23,42-43). Ngoai ra co nhieu cuoc rc tng bng, ngi ta phat canh la van tue (lulab) e tung ho. Moi ngay cac t te i rc nc ho Siloa em ve ri len ban th. Buoi toi, tien nh phu n rc r anh en, co ca mua suot em. Tin Mng Gioan a minh nhien noi en le nay 7,2 va co le a am ch en le ay 7,37-38 va 8,12.

Ngoai ba ai le tren con nhng le khac nh le Xa Toi, le Cung Hien en th (x. Ga 10,22) va le Tan Nien. Ngay sabat la ngay cau nguyen va ngh ngi, ngng moi cong viec sau sau ngay lao ong. Ngay sabat bat au t chieu th sau en chieu th bay, o la ngay thanh hien cho Thien Chua. c Giesu khong coi thng ngay sabat, Ngi ch phan oi mot loi hieu hep hoi ve ngay le nay, bi le ngay sabat cung la ngay song cho tha nhan (Mt 12,12).

VI. TAN C VA CAC KITO HU

Thanh Gieronimo a khang nh: "Khong biet Kinh Thanh la khong biet c Kito". Khang nh o con phu hp hn biet bao oi vi Tan c en noi ta co the noi: khong biet Tan c, khong biet bon sach Tin Mng, la khong biet c Kito. Biet c Kito that la moi li tuyet vi ma moi Kito hu c ao co c trong i.

Cong ong Vaticano II a danh chng cuoi cua Hien Che ve Mac Khai e noi ve tam quan trong cua Kinh Thanh trong i song Giao Hoi va i song cua tng Kito hu.

Cong ong muon li Chua c trao gi en moi Kito hu thuoc moi thi ai, moi ngon ng (MK 22). ay la mot ieu mi me, v t the ky XIII va nhat la t the ky XV, co khuynh hng khong khuyen khch viec dung Kinh Thanh bang tieng ban x, va muon danh rieng cuon Kinh Thanh cho nhng nha than hoc.

Dung mot hnh anh manh me va sau sac, Cong ong khang nh viec dan Chua c dng nuoi bang banh ban s song t tren ban tiec Li Chua va ban tiec Mnh Chua Kito (MK 21). Nh the, Li Chua that la lng thc hang ngay cho Kito hu, song song vi viec ho c nuoi dng bang ban tiec Thanh The.,P> Cong ong khuyen khch ac biet moi Kito hu oc Li Chua thng xuyen. Khi nghe oc Li Chua trong phung vu th Chua Kito "hien dien trong Li cua Ngi, v chnh Ngi noi khi ta oc Kinh Thanh trong Giao Hoi" (PV 7). Vay khi Giao Hoi oc Kinh Thanh, th luc o Thien Chua noi vi Dan Ngi va c Kito loan bao Tin Mng cho Giao Hoi (PV 33).

Tuy nhien, Cong ong con khuyen khch tn hu oc Kinh Thanh mot cach rieng t. ay la mot hng mi cua long ao c Kito giao. Viec oc Kinh Thanh co mot v tr troi vt trong so cac viec ao c.,P> Kinh Thanh la mot tap sach co, ngay bo Tan c cung a cach xa ta gan 20 the ky. Chnh v the chung ta khong ngac nhien khi gap nhng oan van kho hieu va xa la vi nen van hoa cua ta. "Long yeu men nong nan va song ong oi vi Kinh Thanh" (PV 24) c the hien qua viec hoc hoi khong ngng. Cac bai dan nhap, cac ghi chu, cac sach chu giai va nhng khoa hoc ve Li Chua se giup ta rat nhieu e hieu ung va sau ve Li Chua trong truyen thong Giao Hoi.

Thai o au tien cua ngi oc Li Chua la thai o c tin. Tin rang chnh qua oan Kinh Thanh ma toi ang suy niem hay chiem niem, Thien Chua muon ngo li vi toi: "Trong sach Thanh, Cha tren tri du dang en vi con cai Ngi va i vao cuoc oi thoai vi ho" (MK 21). Nhng e co the oi thoai, ta can biet m long lang nghe cach an can va khiem ton. Tieng Chua en vi toi ay, bay gi; tieng ay co the khac vi nhng d nh cua toi va oi toi bc vao mot cuoc mao hiem cua long tin pho thac. Cuoc gap g vi Li Chua se soi sang cho tng ca nhan cung nh cho ca tap the trc nhng quyet nh va chon la trong hoan canh cu the hom nay. Nh the suy niem Li Chua oi chung ta phai dan than bang ca cuoc i.

oc Li Chua vi thai o tin tng lang nghe la a bat au cau nguyen. "Cau nguyen phai i oi vi viec oc Kinh Thanh, e cuoc oi thoai gia Thien Chua va con ngi c thiet lap" (MK 25). D nhien cau nguyen khong nhat thiet phai noi ra li, nhng co the ch la s yen lang tham sau cua ngi thay mnh song trong tnh yeu Chua.

Kinh Thanh se ch la m ch vo hon neu Chua Thanh Than khong en tac ong tren ngi oc. Nh Ngi ma mot ban van co tr thanh lng thc nuoi dng cac tn hu mai cho en tan the. Nh Ngi ma c Giesu lch s tr nen gan gui vi chung ta. Ngi se dan chung ta vao chan ly tron ven. Vay e hieu c mot ban van do Thanh Than linh hng, chung ta cung can co Thanh Than soi sang va thuc ay.

"oi vi con cai Giao Hoi, Kinh Thanh la sc manh cho c tin cua ho, la lng thc cho linh hon ho, la nguon suoi trong ngan va thng hang cho i song thieng lieng cua ho" (MK 21).

Ban dch Tan c ma ban ang cam tren tay la mot ong gop nho be cho nhu cau oc, suy niem va song Li Chua tren que hng Viet Nam, va trong Giao Hoi.